Xôi ngũ sắc gắn liền với tín ngưỡng và phong tục tập quán của các đồng bào dân tộc vùng núi phía Bắc. Từ "ngũ sắc" chỉ năm màu sắc của xôi, tượng trưng cho ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, thể hiện sự hòa hợp của vũ trụ và khát vọng về một cuộc sống cân bằng, bình yên.

Mỗi màu sắc mang một ý nghĩa riêng: màu đỏ tượng trưng cho sự may mắn, năng lượng tích cực và sức mạnh; màu vàng tượng trưng cho sự giàu sang, thịnh vượng và phú quý; màu xanh lá cây tượng trưng cho sự tươi mát, hy vọng và sự sống; màu tím tượng trưng cho lòng thủy chung, tình cảm và lòng biết ơn; trong khi màu trắng thể hiện sự tinh khiết, thanh tao và những khởi đầu mới.

Xôi ngũ sắc là biểu tượng của sự đoàn kết, no ấm và may mắn. Món ăn này thường được chuẩn bị vào các dịp lễ hội, thể hiện lòng biết ơn của con người đối với thiên nhiên, đất trời và tổ tiên, cũng như sự tôn kính và lòng hiếu khách của gia chủ. Trong các dịp lễ hội, hương thơm ngào ngạt của xôi ngũ sắc hòa quyện cùng mùi thơm của các loại lá rừng khác nhau, tạo nên một bầu không khí đầy mời gọi. Xôi được đồ trong những xửng gỗ lớn đặt trên bếp lửa hồng, góp phần tạo nên một không gian ấm cúng và vui tươi.

Nguyên liệu chính để làm xôi ngũ sắc là gạo nếp, thường là "nếp cái hoa vàng" hoặc "nếp ngỗng". Để có được màu sắc tự nhiên, người ta sử dụng các loại lá, rễ cây và quả khác nhau. Xôi thường được thưởng thức khi còn nóng, có thể ăn kèm với muối vừng, giò lụa hoặc các món ăn kèm khác.

Ngày nay, xôi ngũ sắc không chỉ có năm màu truyền thống mà còn có thêm nhiều sắc thái màu sắc đa dạng khác. Bên cạnh đó, cũng có nhiều biến tấu sáng tạo của xôi ngũ sắc kết hợp với các nguyên liệu và gia vị khác nhau, mang lại những món ăn độc đáo và hấp dẫn.