Cách thị trấn Phan Rang sáu kilômét về phía tây ở miền Trung Việt Nam là một ngọn đồi thấp trên đỉnh có ba ngọn tháp đền bằng gạch đầy bí ẩn được gọi là Po Klong Garai. Trèo qua những vùng đất đá lởm chởm rải rác xương rồng, bạn sẽ đến được các đền thờ thế kỷ 13, một di sản của Vương quốc Champa, nền văn hóa mang đậm ảnh hưởng Ấn Độ từng phát triển rực rỡ ở miền Trung và Nam Việt Nam từ thế kỷ thứ 4 đến thế kỷ 13. Ngắm nhìn cảnh quan khô cằn bên dưới và những ngọn tháp gạch đỏ nhấp nhô phía trên, bạn sẽ không khỏi cảm nhận được sự kỳ diệu của địa điểm linh thiêng này.
Do vị trí ven biển, người Chăm là một nền văn hóa đi biển. Vào thời kỳ đỉnh cao, Vương quốc Champa kiểm soát hoạt động mậu dịch gia vị và lụa giữa Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia và Ba Tư. Mang tính quốc tế cao, nền văn hóa này chịu ảnh hưởng nặng nề bởi các tín điều Hindu tiếp thu từ Ấn Độ. Nhiều đền thờ của họ tôn vinh thần Shiva – thường được thể hiện dưới dạng linga, trong khi các tác phẩm chạm khắc mô tả đủ loại thần linh theo đạo Hindu. Các giáo lý Hindu được hòa quyện với các tín ngưỡng bản địa, chẳng hạn như niềm tin rằng họ là hậu duệ của một nữ thần tên là Po Nagar, sinh ra từ mây trời và bọt biển. Còn được gọi là Mẹ của Xứ sở, bà đã tạo ra trái đất, cây cối và lúa gạo, đồng thời dạy con người cách sinh sống từ đất đai.
Trên núi Cù Lao tại thành phố biển miền trung Nha Trang là Tháp Po Nagar, một quần thể tháp đền nhìn ra các con phố thành phố và vịnh biển xanh lấp lánh phía xa. Được bao quanh bởi những hàng phượng vĩ đỏ rực, bốn ngọn tháp còn lại có niên đại từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 12 nhưng địa điểm này đã được coi là linh thiêng trong thời gian lâu hơn thế rất nhiều. Tháp trung tâm thờ Nữ thần Po Nagar, được khắc họa bằng bức tượng ngồi kiết già mười tay. Nằm giữa sự nhộn nhịp của thành phố, những ngọn tháp Chăm này mang đến cái nhìn hấp dẫn về quá khứ của khu vực và đời sống tinh thần hiện tại của người dân địa phương khi những người hành hương vẫn đến đây cầu nguyện và dâng hương. Hàng năm, từ ngày 21 đến 23 tháng Ba Âm lịch (17 đến 19 tháng 4 năm 2017), một lễ hội rực rỡ sắc màu diễn ra tại đây để tôn vinh Po Nagar. Cộng đồng người Chăm tụ họp để tắm và mặc trang phục cho tượng Nữ thần, thực hiện các nghi thức cầu nguyện và múa thiêng.
Khoảng 50 ngọn tháp Chăm còn lại nằm rải rác khắp miền Trung Việt Nam. Tỉnh Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) tự hào có 14 di tích, bao gồm Tháp Po Sah Inư gần Phan Thiết. Các tháp đáng chú ý khác bao gồm Tháp Nhạn tại tỉnh Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk); Tháp Po Dam tại tỉnh Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng); và Tháp Chăm Yang Prong tại tỉnh Tây Nguyên Đắk Lắk. Điểm nhấn không thể bàn cãi đối với những ai quan tâm đến kiến trúc Chăm là di sản thế giới UNESCO Mỹ Sơn, nằm ở tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng) ngày nay.
Vào năm 1889, trong lúc giám sát việc thi công tuyến đường dây điện tín ở miền Trung Việt Nam, một người Pháp tên là Camille Paris đã tình cờ phát hiện ra những tàn tích đổ nát của Mỹ Sơn – kinh đô tôn giáo một thời của Vương quốc Champa đã bị thế giới bên ngoài lãng quên từ lâu. Nhiều thập kỷ nghiên cứu đã hé lộ sự tồn tại của 70 ngôi đền. Thật buồn, di tích này đã bị tàn phá bởi bom B52 vào năm 1969 và 1972. Ngày nay, nhiều công trình kiến trúc đã được trùng tu công phu, mang đến cho du khách cái nhìn thoáng qua về đời sống tinh thần của người Chăm cổ, có thủ đô chính trị Simhapura (nay là Trà Kiệu) nằm cách Mỹ Sơn 10km.
Có lẽ cách dễ nhất để trải nghiệm nét ma thuật nghệ thuật của người Chăm là ghé thăm Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng. Mở cửa vào năm 1919, bảo tàng này bao gồm khuôn viên xanh mát, một tòa nhà kiến trúc thời thuộc địa Pháp quyến rũ và một khu nhà mới trưng bày bộ sưu tập nghệ thuật Chăm lớn nhất thế giới. Được sưu tầm từ các di tích ở Quảng Nam và xa hơn nữa, bảo tàng trưng bày khoảng 300 tác phẩm điêu khắc bằng sa thạch và đất nung vô giá. Dù Vương quốc Champa đã thuộc về lịch sử cổ đại, những vị thần đá được chạm khắc sinh động, những loài vật linh thiêng và các vũ công của họ vẫn gợi lên những cảm giác kinh ngạc và thích thú như những gì họ từng truyền cảm hứng từ nhiều thế kỷ trước.
