Trải nghiệm văn hóa ở Bình Thuận

Bình Thuận từng là trung tâm của người Chăm, một nền văn hóa của những nhà thám hiểm và thương nhân, nhà ngôn ngữ học và nghệ nhân. Người Chăm đã có tác động to lớn đến văn hóa và lịch sử của miền Trung Việt Nam. Trong quá khứ, người Chăm đã thiết lập và duy trì một mạng lưới mậu dịch rộng lớn khắp toàn bộ khu vực Đông Nam Á, và đóng vai trò vô cùng lớn trong sự kết nối văn hóa hiện đang được trải nghiệm trên toàn khu vực.

Người Kinh đã vượt qua dân số người Chăm để trở thành dân tộc đa số tại đây, thế nhưng văn hóa Chăm vẫn giữ một sức sống mãnh liệt. Có rất nhiều cộng đồng dân tộc khác trong tỉnh, bao gồm người Cơ Ho và người Ra Glai, phần lớn sinh sống ở vùng núi giáp ranh với tỉnh Lâm Đồng láng giềng.

Di sản của các nền văn hóa cổ đại Bình Thuận vẫn tồn tại qua các phế tích kiến trúc rải rác khắp tỉnh. Các ngôi chùa Phật giáo như Linh Sơn Trường Thọ và Long Đoàn tọa lạc trên đỉnh núi Tà Cú phía nam Phan Thiết. Chùa Long Đoàn lưu giữ bức tượng Phật nằm lớn nhất Việt Nam. Những minh chứng cho Phật giáo này rất đáng chú ý khi hầu hết kiến trúc cổ của Bình Thuận lại dành cho Ấn Độ giáo. Tháp Poshanu là công trình nổi tiếng nhất trong số đó.

Quần thể tháp Poshanu được xây dựng hơn 1.000 năm trước để tôn vinh Shiva, một vị thần Ấn Độ giáo. Nơi đây được cho là một trong những quần thể đền tháp cổ nhất ở toàn bộ Việt Nam. Quần thể này là tập hợp của ba ngọn tháp trên diện tích chín hécta gần Phan Thiết. Vài trăm năm sau khi ba ngọn tháp chính được xây dựng, người Chăm đã bồi đắp thêm cho quần thể bằng cách xây dựng các tháp khác để tôn vinh Nữ vương Po Sah Inu, cái tên được đặt cho quần thể "Poshanu" ngày nay.

Các ngọn tháp được xây dựng theo phong cách Hòa Lai, một dấu ấn đặc trưng của kiến trúc Chăm, những viên gạch đỏ xếp chồng khít lên nhau mà không dùng vữa lộ thiên. Ngọn tháp cao nhất là 15 mét, lối ra vào hướng đông thuộc về các vị thần. Ba tầng của tháp đều được trang trí bằng các tác phẩm điêu khắc hình tượng và biểu tượng của Ấn Độ giáo, bao gồm cả bệ thờ thần Shiva.

Hơn cả một lịch sử đã lùi vào quên lãng, những ngọn tháp này vẫn được coi là một di tích quốc gia quan trọng, biểu tượng cho di sản sống của người Chăm và của văn hóa Ấn Độ giáo trong vùng. Tháp Poshanu vẫn được sử dụng tích cực cho các hoạt động văn hóa lớn và các lễ hội như lễ hội Kate, Rija và Poh Mbang. Người Chăm đến để khiêu vũ, đánh trống, cầu mưa thuận gió hòa, cầu may mắn và mùa màng bội thu. Ngư dân cầu mong những chuyến hải trình bình an và tôm cá đầy khoang – đúng như những gì tổ tiên họ từng làm, tại chính ngôi đền này, qua bao thế hệ.

Hơn 7% dân số của tỉnh là đồng bào dân tộc thiểu số khác ngoài người Kinh. Nhiều cộng đồng trong số này sinh sống ở vùng ngoại ô nông thôn của tỉnh, kiếm sống bằng ngành nông nghiệp, canh tác cây ăn quả và cao su, cà phê cùng cây lấy hạt. Ngũ cốc, đặc biệt là lúa gạo, là cây trồng chủ lực trên toàn vùng.

Các nghề thủ công mỹ nghệ của người Chăm vẫn trường tồn cùng lịch sử. Được truyền qua nhiều thế hệ suốt nhiều thế kỷ, nghề làm gốm Chăm vẫn được duy trì tại một số xã của Bình Thuận. Phong cách gốm Chăm khác biệt với các nền văn hóa Đông Nam Á khác. Các sản phẩm gốm mộc mạc và có dáng vẻ riêng, mỗi chiếc đều được làm thủ công bằng các dụng cụ thô sơ như hòn kê, ván đập thay vì dùng bàn xoay. Nung gốm là một hoạt động mang tính cộng đồng, và đồ gốm được nhuộm màu bằng các loại sơn hữu cơ.

Những sản phẩm thủ công này có thể được bắt gặp tại các xưởng sản xuất và chợ trên khắp tỉnh. Chúng là một nét văn hóa đặc trưng của vùng đến mức UNESCO đã ghi danh nghề làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa phi vật thể.

Để tận mắt chứng kiến nghề làm gốm Chăm, hãy ghé thăm thôn Gò (hay Play Gok), nằm tại xã Trí Đức, thôn Phan Hiệp, là nơi lý tưởng để du khách khám phá tinh hoa gốm Chăm.

Tỉnh Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) tổ chức các lễ hội dân gian độc đáo hàng năm, tôn vinh nhiều hệ thống tín ngưỡng khác nhau của các cộng đồng dân tộc. Các lễ hội lớn nhất thường diễn ra ở đền hoặc tháp như cụm tháp Poshanu. Một số lễ hội có nguồn gốc từ Phật giáo hoặc Ấn Độ giáo; số khác gắn liền với tục thờ cá voi. 

Lễ hội Kate là lễ hội dân gian lớn nhất và quan trọng nhất trong vùng. Lễ hội diễn ra vào tháng bảy theo lịch âm của người Chăm (khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch) và kéo dài trong 3 ngày, nhằm cảm ơn các vị thần linh và tổ tiên cổ xưa đã ban cho một năm may mắn, đồng thời cầu mong sự sinh sôi và bình an cho tương lai. Mọi người mặc trang phục truyền thống, biểu diễn các điệu múa dân gian, chơi nhạc bằng nhạc cụ truyền thống và tổ chức các nghi lễ, nghi thức. 

Lễ hội Kate đã trở thành một trong những lễ hội lớn nhất ở Việt Nam, thu hút hàng ngàn du khách đến tham gia các chương trình nghệ thuật, triển lãm ẩm thực và các cuộc thi viết chữ truyền thống hàng năm. 

_{Nguồn: Internet}

Lễ hội Dinh Thầy Thím diễn ra tại xã Tân Tiến, thị xã La Gi. Đây là phong tục truyền thống đã có từ hơn một thế kỷ qua. Dinh Thầy Thím được đặt theo tên của một đạo sĩ gọi là Thầy và vợ là Thím, một cặp vợ chồng nhân hậu đã dùng phép thuật để giúp đỡ người nghèo và chữa bệnh cho cộng đồng địa phương. Sau khi họ qua đời, một ngôi đền đã được xây dựng để thờ cúng và tưởng nhớ họ. 

Từ đó đến nay, người dân La Gi tổ chức một lễ hội lớn hàng năm vào ngày rằm tháng 9 âm lịch – ngày giỗ của đôi vợ chồng. Người dân địa phương cầu nguyện, các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch gắn liền với đặc trưng miền biển như gánh thúng ra biển, gánh cá, kéo co, cờ người, v.v. diễn ra để kỷ niệm sự kiện này.

_{Nguồn: Internet}

Văn hóa của ngư dân ở Bình Thuận là một điều rất thiêng liêng. Cá voi được tôn kính như các vị thần và được cho là mang lại tài lộc và sự bình yên cho vùng đất này. Khi một trong những sinh vật to lớn và linh thiêng này chết đi, nó được đắp vải đỏ như một dấu hiệu tôn trọng trước khi được chôn cất ngoài khơi cùng với lễ vật là hương và thức ăn. 

Lễ hội Cầu Ngư là lễ hội thờ cá voi. Lễ hội diễn ra tại Vạn Thủy Tú, một trong những làng chài cổ nhất ở miền trung Việt Nam. Ngôi đền trong làng là bảo tàng bộ xương cá voi lớn nhất toàn khu vực Đông Nam Á. Hàng trăm bộ xương cá voi đã được chôn cất tại đây trong hàng trăm năm qua. Bộ xương cá voi lớn nhất Việt Nam, dài 22 mét và nặng 64 tấn, đang được bảo tồn tại đền Vạn Thủy Tú.

Lễ hội hàng năm được tổ chức để tỏ lòng thành kính với các vị thần cá voi, cầu xin các ngài phù hộ cho ngư dân bình an và ban cho những mẻ lưới bội thu. Các nghi lễ tế thần được thực hiện, các bài hát, điệu múa dân gian và trò chơi được tổ chức, và một cuộc đua thuyền buồm được phát động.