Thủ công mỹ nghệ nói chung và nghề gốm nói riêng từ lâu đã là linh hồn trong nền văn minh của người Việt suốt hàng ngàn năm qua. Từ Bắc chí Nam, có rất nhiều làng nghề thủ công và làng gốm truyền thống phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Trong số các làng nghề đó, Làng gốm Bàu Trúc ở tỉnh Ninh Thuận thuộc vùng Nam Trung Bộ được xem là điểm đến hoàn hảo để du khách khám phá tinh hoa nghệ thuật làm gốm của người Chăm và nền văn hóa độc đáo của họ.

---

Vào ngày 29 tháng 11 năm 2022, UNESCO đã chính thức ghi danh “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Bằng chứng nhận này là một cú hích lớn để quảng bá giá trị của Gốm Bàu Trúc ở Ninh Thuận.

Làng gốm Bàu Trúc của đồng bào dân tộc thiểu số Chăm là một trong những làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á. Làng nằm cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 10 km về phía Nam. Ngôi làng nhỏ này là nơi sinh sống của hơn 500 hộ gia đình, trong đó 85% làm nghề gốm truyền thống. Phong cách này được cho là do Po Klong Chan, một trong những tổ nghề của họ từ thời xa xưa, truyền lại.

 

Người dân Bàu Trúc sử dụng đôi bàn tay khéo léo, các vòng tre và vỏ sò để tạo nên những tác phẩm vô giá. Thật ngạc nhiên khi trong lúc các làng gốm khác trên dải đất Việt Nam như Bát Tràng (Hài Nội); Chu Đậu (Hải Dương); Biên Hòa - Đồng Nai hay Làng gốm Phước Tích - Thừa Thiên Huế, Thanh Hà - Quảng Nam... đã chuyển sang sử dụng bàn xoay như một công cụ không thể thiếu, thì những người thợ gốm Chăm ngược lại vẫn dựa vào đôi bàn tay tài hoa và các công cụ đơn sơ. Để tạo ra một sản phẩm gốm, nghệ nhân Chăm chỉ cần một chiếc hòn kê chứ không dùng bàn xoay, cùng các dụng cụ và khuôn đơn giản khác, rồi dùng tay tạo hình các thỏi đất sét thành những tác phẩm mong muốn.

Đất sét được lấy từ bờ sông Quao, có độ dẻo và bền khi nung. Kỹ năng trộn cát với đất sét cũng rất đa dạng. Lượng cát trộn vào chất liệu dẻo phụ thuộc vào công dụng và kích thước của sản phẩm gốm. Vì những lý do này, gốm Bàu Trúc khá khác biệt so với gốm ở những nơi khác. Ví dụ, lu nước làm bằng gốm Bàu Trúc luôn được người dân ở các vùng khô hạn và đầy nắng ưa chuộng vì nhiệt độ nước trong lu luôn mát hơn bên ngoài một độ C.

Các sản phẩm Bàu Trúc đặc trưng cho đời sống, văn hóa và tín ngưỡng của người dân địa phương. Chúng đa dạng từ các vật dụng gia đình đơn giản như lu, nồi, chảo hay ấm trà, đến các đồ thờ cúng, tượng, phù điêu và hoa văn trang trí. Các hoa văn trên đồ gốm Bàu Trúc hầu hết mô tả phong cảnh thiên nhiên và thể hiện tín ngưỡng của người Chăm.

Du khách đến tỉnh Ninh Thuận có thể dành một ngày ở làng, chiêm ngưỡng nhiều sản phẩm gốm độc đáo và thử thách bản thân tự làm các sản phẩm gốm. Với sự hướng dẫn của các nghệ nhân, bạn có thể tự do thả hồn nghệ sĩ và sáng tạo mọi thứ nảy ra trong đầu, người dân địa phương nơi đây sẽ giúp bạn hoàn thiện món đồ yêu thích của mình.

 

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, đừng rời làng tay trắng, hãy chọn những món quà lưu niệm nhỏ với nhiều hình dáng và màu sắc khác nhau làm quà tặng cho gia đình và lưu giữ như một kỷ niệm đáng yêu.

Bạn chỉ mất 15 phút đi ô tô và 25 phút đi xe máy từ Thành phố Phan Rang - Tháp Chàm để đến đây, vậy tại sao không tự làm một chuyến đi đến Làng gốm Bàu Trúc và thưởng ngoạn nghệ thuật làm gốm của người Chăm.

Vào ngày 15 tháng 6 năm 2023, tỉnh Ninh Thuận sẽ tổ chức Lễ đón nhận Bằng chứng nhận của UNESCO ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm trên Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp". Sự kiện diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận 2023.